29 Ağustos 2021

Kahraman kara lastik Twitter'a düşünce

Sosyal medyada iki gündür bir kara lastik geyiği dönüyor. Tartışma, Ak Parti Milletvekili Öznur Çalık'ın, Malazgirt'in 950. yıl anma etkinliklerinin düzenlendiği Ahlat'a, ederi 12 bin lira olduğu iddia edilen "kara" ayakkabılarla gitmesiyle başlasa da "Çare Sarıgül"ün tarlada çalışan bir tarım işçisi kadının ayağındaki kara lastiği çıkartıp kameralara dönmesiyle seviye bir tık daha düştü. Oysa, tartışmalardaki aşağılamalara rağmen kara lastik, 1950'lerden sonra özellikle Rize halkının hayata dönmesini sağlamış gizli bir kahraman.

Eğin ve Şebinkarahisar çapulalarını tahtından indiren kara lastik, tarihinde hiç bu kadar konuşulmadı her halde. Yukarıda da bahsettiğim gibi kara lastik tartışması Ak Parti Milletvekili Öznur Çalık'ın, ederi 12 bin lira olduğu iddia edilen ayakkabılarıyla politik bir tartışma olarak başlasa da işin geyiğe dönmesi, Türkiye Değişim Partisi Genel Başkanı "Çare Sarıgül"ün aynı gün konuya el atmasıyla oldu. (Bu arada, 1999 yerel seçimleri öncesinde, saat 08.30'da servisten inmiş, İkitelli'deki gazetede, işe yetişmeye çalışırken Mustafa Sarıgül'ün sabahın hangi saatinde gelip de editör masalarına bir sarı gül bıraktığını halâ anlamamışımdır. Malum, o yıllarda bütün gazeteler eski İstanbul Büyükşehir Belediye Başkanı Bedrettin Dalan'ın attığı büyük kazıkla -patronlar da kapattıkları bedava arazilerle durumdan pek memnundu- çoktan İkitelli güzergahına taşınmıştı. Onca gazete editörüne gül dağıtabilmek için sabah 5'te başlıyor olmalıydı mesaisine. Hızına her zaman hayran kalmışımdır!)

Garip bir tesadüf, Öznur Çalık'ın kara lastikle yolları iki ay önce Malatya'ya yaptığı gezi sırasında kesişmişti aslında ama Çalık herhalde Malazgirt'in 950. yıl anma etkinliklerinde giydiği ayakkabılarla böyle bir tartışmanın konusu olacağını hiç düşünmemişti. Çalık Malatya gezisinden sonra Twitter'da yayınladığı mesajında, "Malatya Pütürge ilçemizi ziyaretimizde Pütürge Ziraat Odası Başkanımız Kürşat Ayaydın bizlere 'kara lastik' hediye ettiler. Bize yaşattığı nostalji için Kürşat Başkanıma teşekkür ederim" diyordu. (26 Haziran 2021)

Kahramana haksızlık

Sosyal medyada, zenginlik-fakirlik ve Ak Parti'nin yarattığı ekonomik yıkım üzerinden bir simge olarak gösterilse de kara lastiğin şanlı bir geçmişi var aslında. Rize'de henüz yaygın çay tarımı başlamadan önce, Türkiye tarım ekonomisi konusunda uzman isimlerden Prof. Dr. Reşat Aktan, 1946 yılında Rize'nin durumunu incelemek üzere bir gezi yapar. Bu gezinin sonunda da Rize'de Çay başlıklı bir rapor hazırlar. (Çankaya Matbaası, Ankara, 1946) Aktan, raporunda, 1946'da bölgenin "sıhhi durumu" ile ilgili olarak şunları yazıyor: "Rize hükümet doktorunun ifadesine göre, burada vasati ömür, diğer Anadolu vilâyetlerine nazaran hissedilir derecede kısadır. Rize'de en fazla görülen hastalık veremdir. Veremden dolayı ölüm de nisbi olarak fazladır. Bundan başka en fazla yayılmış hastalık bağırsak kurtlarıdır. Burada bağırsağında kurt taşımayan köylüler ve sürfelerle bulaşmadık yer pek azdır. İçilen su, gıda ve meyvelerle ağızdan alındığı gibi, daha fazla olarak çıplak ayakla dolaşırken, tabandaki çatlaklar vasıtasıyla kurtlar bulaşır." Şimdi bu durumun kara lastikle ne alakası var diyenler olacaktır. Aslında çok ciddi alakası var. Rize'de çay üretimi başlayıp halkın gelir seviyesinin artmasıyla birlikte önce paraziter hastalıklar ve bu hastalıklardan ölümler bıçakla kesilir gibi kesilir. Çünkü çapula almaya parası olmayan halk, kara lastik giymeye başlar.

Kara lastikler ise komşu ilden, Trabzon'dan gelir. Trabzon, Çaykara'nın Soğanlı Köyü'nden çalışmak için Rusya'ya giden köylüler orada ayakkabıcılığı öğrenmiştir. Geri dönenler, köylerinde araba lastiklerinin içindeki şambrelleri kullanarak ayakkabı yapmaya başlarlar. Hem ucuz hem de Karadeniz'in nemli havalarına uygun bu yeni ayakkabılar kısa sürede alıcı bulur. Yeni ayakkabılar bir yandan pahalı çapulaların yerini hızla alırken bir yandan da yeni bir sektörün doğmasına neden olur. Ardı ardına kara lastik atölyeleri açılır. Artık en alt gelir gurubunun ayağında kara lastikler vardır. Zamanla kara lastikler de değişim geçirir, içi kırmızı kumaş kaplı cizlavedler çıkar piyasaya. Kasabalılar ve kentliler de eklenir alıcıların arasına.

Çayın sağladığı gelir kara lastiğin satın alınmasına, kara lastik giymek de paraziter hastalıkların azalmasına neden olur. Ve bu dramatik değişiklik de uzun yıllar tıp fakültelerinin halk sağlığı kürsülerinde örnek vaka olarak okutulur.

1950'lerden 2021'e kara lastik hâlâ en ucuz ve gelir durumundan mı nedir, yaygın kullanılan ayakkabı, politikaya alet etmeyelim lütfen!

Yazarın Diğer Yazıları

Bizim çocuklar yapmaz!

Avrupa Birliği üyeliği sürecinin tam gaz sürdüğü kısa baharı saymazsak, işkence, kaçırma ve kayıp vakaları 1990’ları aratmayacak biçimde tam gaz devam ediyor. Hak savunucusu birkaç milletvekili dışında, geçmişte müesses nizamın bayraktarı siyasetçiler bile artık, “Bu kadar da olmaz!” diyor.

Ley ley limi limi ley…

95 yıllık Devlet Demiryolları İşletmesi, yeni genel müdür atanması nedeniyle de olsa kendine yoğun gündem içinde konuşulmak için 95 dakikalık yer açabildi. Bu sayede Türkiye demiryolu tarihinin 45 yıldır bitirilemeyen Ayaş Tüneli'ni hatırlamanın haklı gururu içindeyiz.

Şuraya da bir yangın söndürme uçağı!

Dersim'deki orman yangınına, Türk Hava Kurumu'nun yangın söndürme uçaklarıyla müdahale edildi! Şaka şaka, o sadece AK Parti Tunceli İl Başkanı Sercan Özaydın'ın Twitter'da yayınladığı photoshoplu bir fotoğraf. Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın "yalan terörü"nden bahsettiği bir zamanda, al sana yanlış algı oluşturan kocaman bir yalan.