“Sanat iyileştirir" söylemini oldukça duygusal ve yersiz buluyorum. Sanatçıların çalkantılı yaşamlarına ve sanatın muhalif doğasına baktığımız zaman çileci bir figür çıkar karşımıza. Toplumsal yozlaşmanın karşısında kendi tedirginliğinden kaynaklanan arayışlarına karşın sanatçıyı tedaviye muhtaç olan bir özne konumuna koymak gibi bir şey bu. “Sanat iyileştirir” söylemi özellikle günümüzde sıkça tekrar edilen, ama içeriği çoğu zaman yüzeysel kalan popüler bir iddia olsa da bunun arkasında ne tür bir politik gereksinimin olduğuna bakmak lazım.
Sanatın iyileştirici olduğu söylemi (içerdiği anlamıyla) nereden geliyor? Bu anlayış, büyük oranda 20. yüzyılın ikinci yarısında yaygınlaşan “sanat terapisi” yaklaşımlarından ve new age düşünce sistemlerinden besleniyor. Sanatın bireysel ifade aracı olarak kullanılması, özellikle travma sonrası iyileşme süreçlerinde faydalı olabilir — ama bu, sanatın temel doğası ile karıştırılmamalı. Sanat terapidir demek, onu herhangi işlevsel bir araca indirgemek olur.
Tarihsel olarak birçok sanatçı kendi acılarından, toplumla olan gerilimlerinden, içsel çatışmalarından beslenmiştir. Sanatçının çileci (asketik) doğası ve muhalif tavrı onu kendi iç huzurunu arayan bir insan halinden alıkoyar. Sanatçının kendini ifade etmesi, dışavurumcu bir şekilde içsel sorunlarını yansıtması “terapi” gibi görünse de, bu süreç çoğu zaman kişinin daha da derinleştiği, hatta bazen kendi içine çöktüğü bir yoldur. Arayış, cevap değil sorudur; huzur değil çatışmadır. Dolayısıyla, sanatçı “kendini iyileştiren” değil, kendiyle birlikte toplumun çürük yerlerini deşen, hatta bazen kendi ruh sağlığını bu uğurda riske atan kişidir.
Sanat çoğu zaman rahatsız eder, konfor alanını bozar. Toplumsal dogmaları, normları, ideolojileri sorgular. Bu bağlamda sanatçının üretimi, çoğu zaman bir tedavi değil bir tedirginlik biçimidir… Nietzsche’nin dediği gibi, “Sanatçı acı çeken bir hayvandır.” Van Gogh, Artaud, Kafka, Sylvia Plath… Liste uzayıp gider. Bu isimler için sanat, bir tedavi biçiminden çok bir varoluş biçimi, hatta çoğu zaman bir çatışma alanıdır.
Günümüzde “sanat iyileştirir” ifadesi, hem popüler kültür hem de çeşitli terapi yaklaşımları aracılığıyla geniş kabul görmüş bir söyleme dönüşmüştür. Bu yaklaşım, sanatın bireysel travmaların onarımı ve psikolojik dengenin sağlanmasında araçsal bir rol üstlendiğini ileri sürer. Ancak bu söylemin yaygınlaşması, sanatın tarihsel, estetik ve toplumsal işlevlerinin yüzeyselleştirilmesi riskini de beraberinde getirir. Sanatı yalnızca bir “iyilik” üretme pratiği olarak konumlandırmak, onun çatışmalı, sarsıcı ve çoğu zaman travmatik doğasını göz ardı eder.
“Sanat iyileştirir” gibi söylemler, günümüz kültür endüstrisinin sanatı zararsızlaştırma çabalarının bir parçası olarak da görülebilir. Sanatın travmatik, karanlık, rahatsız edici tarafı yerine “mutluluk verici” bir alan gibi sunulması, onu bir tüketim nesnesine dönüştürür. Bu da sanatın muhalif, dönüştürücü gücünü törpüler. “Sanat iyileştirir” demek ancak belli bir bağlamda ve sınırlı bir anlamda geçerli olabilir. Ama sanatın özü, tedavi değil yüzleştirmedir. Gerçek sanat, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde rahatsız edici olabilir. Sanatçının kendisi ise çoğu zaman iyileşen değil, yarasıyla var olan bir figürdür. Yani “sanat iyileştirir” gibi aforizmalar, sanatın derinliğini değil, yüzeyini temsil eder.
Nitekim sanat tarihi, yaratım sürecinin sıklıkla bir içsel kriz, yabancılaşma ya da toplumsal eleştiriyle iç içe geçtiğini ortaya koyar. Bu bağlamda sanat, bir tedavi aracı değil; çoğu zaman bir yarılmanın, bir direnişin veya bir krizin estetik ifadesidir. Sanatın iyileştirici değil, dönüştürücü ve rahatsız edici boyutuna odaklanarak, “sanat iyileştirir” söylemini felsefi, estetik ve sosyolojik açılardan eleştirel bir değerlendirmeye tabi tutmak daha yerinde olur diye düşünüyorum. “Sanat acıya karşı değil, onunla birlikte var olur” gibi tez cümleleri geliştirilebilir.
“Sanat iyileştirir” söyleminin popülerleşmesi ve bu anlayışın güncel kültür ikliminde nasıl yer bulduğu düşünülünce sanatın travma, çatışma, arayış ve tedirginlikten doğduğu fikrine karşı bir sakinleştirici etki arayışı gibi duruyor. Sanatın terapötik olarak kodlanması kültürel bir yüzeyselleşme sürecini de şekillendiriyor. “Kültürel depresyon” kavramı ve kültürel üretimin ticarileşmesi (Mark Fisher) sanat terapisi bağlamında bireyin deneyimini önceleyen ama sanatı araçsallaştıran yaklaşımları da beraberinde getirdi. Dramatik, çilekeş hayatlar sanat üretimi içinde parlatılarak bir duygu ve duyarlık ticaretine dönüştürüldü. Rancière “duyarlılığın dağılımı” (distribution of the sensible) üzerinden sanatın toplumsal alanı yeniden örgütleme gücünden bahsederken meselenin buraya evrileceğini tahmin etmiş miydi? Nietzsche “sanatçı trajik figürdür” düşüncesini ortaya atarken bu trajik figürün kapitalizm tarafından nasıl ticarileşeceğini tahmin edebilir miydi?
Peki, kabul edelim sanat iyileştirir; ama neyi? Tedirginliğimizi, karşı gelim iştahımızı – çünkü sonuçta varılacak nokta bir öfke kontrolsüzlüğüne dönüşebilir… Başka neyi iyileştirebilir? Yaşamı daha güzel kılma açısından eğilimlerimizi, algılarımızı ve insanlığın kötülüğüne çalışan her şeyi daha iyi kavrama irademizi… O zaman? İşte o zaman şu yaşam koçu telkini kıvamındaki “sanat iyileştirir” gibi muğlak söylemlerden kurtulmak lazım…
