"Çanak çömlek patladı" kuralı, saklambaç oyununa heyecan katan kurallardan biridir; politik çarpıklığı nasıl ve niçin iyi özetlediğini sırası geldiğinde açıklayacağız.
İrdeleyeceğimiz olay, Venezuela'da geçer:
2020 parlamento seçimleri öncesinde, Nicolás Maduro liderliğindeki iktidar partisi ciddi bir oy kaybı yaşıyordu.
Maduro, muhalefet partilerini doğrudan doğruya yasaklamak yerine, hükümet kontrolündeki Yüksek Adalet Mahkemesi'ni devreye soktu.
Yüksek Mahkeme ardı ardına kararlar açıklayarak ülkenin en büyük muhalefet partilerinin ( Demokratik Eylem ve Önce Adalet) yönetim kurullarını uydurma gerekçelerle görevden aldı. Gerekçe olarak bu partilerin kendi iç tüzüklerine uymadıkları, delege seçimlerinde "usulsüzlükler" yapıldığı ileri sürülmüştü.
Mahkeme, böylece bu partilerin gerçek liderlerini (Henry Ramos Allup ve Henrique Capriles ) tasfiye etti ve yerlerine, daha önce partilerden "hükümetle gizli işbirliği yaptıkları ve rüşvet aldıkları" gerekçesiyle ihraç edilmiş olan eski milletvekillerini (José Bernabé Gutiérrez ve José Brito gibi) geçici genel başkan olarak atadı.
Partilerin binaları , banka hesapları , resmi isimleri ve en önemlisi seçim pusulasındaki logoları devlet zoruyla bu kukla liderlere devredildi.
Bu durumda, muhalefetin gerçek liderleri, seçimi boykot etme kararı aldılar, seçmene "sandığa gitmeyin" çağrısı yaptılar.
Ancak seçim günü sandığa giden Venezuela seçmeni, pusulada muhalefet partilerinin logolarını gördü. Seçmen, o logolara bastığında muhalefete oy verdiğini sanıyordu; oysa logonun arkasındaki adaylar, Yüksek Mahkeme'nin atadığı ve Maduro hükümetine gizlice hizmet eden kukla isimlerdi.
Bu taktik muhalefet blokunu darmadağın etti. Gerçek muhalifler "Bu bir tiyatrodur, boykot edelim" derken; mahkemenin atadığı sahte muhalifler televizyonlara çıkıp "Biz gerçek muhalefetiz, diğerleri dış güçlerin ajanlarıdır. dediler. Bu durum seçmeni şaşırttı.
Seçimde halkın %70'i sandığa gitmeyerek boykota katıldı ama sandığa giden azınlığın oyları ve mahkemenin düzenlediği pusulalar sayesinde Maduro'nun partisi parlamentodaki koltukların %92'sini ele geçirdi.
Uluslararası toplum (AB, ABD ve Latin Amerika ülkeleri) bu seçimi "demokratik ilkelerin açık bir ihlali ve hile" olarak nitelendirerek tanımadı. Siyaset bilimciler ise bu süreci, bir diktatörlüğün açıkça şiddet uygulamak yerine "hukuksal kılıflar, tüzük ihlalleri ve mahkeme kararları" arkasına saklanarak rakiplerini nasıl yok edebileceğinin örneği olduğunu belirttiler.
José Ignacio Hernández G. (Harvard Üniversitesi ) bu gelişmeyi şu şekilde tanımlamıştır:
“Bu, Venezuela'nın çöküşünü ve dünyadaki en büyük ikinci göç krizini tetikleyen…bir seçim olmuştur. “
* * *
Demek ki iktidar partisinin, ana muhalefet partisinin yönetim değişikliğini veya kongresini geçersiz kılmak için yargıyı kullanması siyasette rastlanan ve bilinen bir taktiktir.
Her zaman söker mi? Sökmez; başarıyla sonuçlanmadığı örneklerinden birini anımsayalım:
Senegal’de 2024 seçimlerinde Cumhurbaşkanı Macky Sall hükümeti, en güçlü muhalif lider Ousmane Sonko ve partisi PASTEF’i uydurma yargı kararlarıyla hapse attırdı, partiyi kapattı ve usulsüzlük gerekçesiyle seçimleri ertelemeye çalıştı.
Ancak muhalefet pes etmedi, Sonko yerine onun sağ kolu olan Bassirou Diomaye Faye’yi aday gösterdi Faye de o sırada hapisteydi. Senegal Anayasa Konseyi, cumhurbaşkanının seçimleri erteleme kararını "anayasa dışı" bularak iptal etti ve seçimin zamanında yapılmasını zorunlu kıldı. Sonuç olarak, seçimden on gün önce hapisten çıkan muhalif aday Faye, 2024 Mart ayındaki seçimleri ilk turda ezici bir çoğunlukla kazanarak ülkenin yeni cumhurbaşkanı oldu ve iktidarın oyunu böylece tamamen çöktü.
* * *
Peki, burada anlattıklarımızın, saklambaç oyunundaki "Çanak çömlek patladı" kuralı ile ilgisi nedir?
Ebenin, bir oyuncuyu başka biri sanması böyle tanımlanır!
“Çömlek patladı, yanlış teşhisi ifade eder. Sırası geldiğinde politikada yeterli direncin bu yollarla daima aşılamayacağını, her muhalefetin böyle kırılamayacağını da hatırlatır bize.
Saklambaç oyununda ebe, bu hatayı yaptığında saklanan tüm oyuncular yerlerinden çıkar, coşkuyla "Çömlek patladı! Çömlek patladı!" diye bağırarak kaleye (ebelenme noktasına) koşarlar. Ebe, yaptığı bu hata yüzünden oyunu tamamen kaybetmiş olur; o ana kadar ebelenmiş (sobelenmiş) olan oyuncuların ebelenmesi geçersizleşir, herkes kurtulur.
Başka?
Demokrasiye kavuşmanın faziletini çocuklarımıza anlatmak için yararlanabileceğimiz bir metafordur, onlara insanların nasıl ürediklerini, arılar ve kuşlardan bahsederek açıklamak gibi işe yarayabilir.
